Dette innlegget stod på trykk i BT 14. januar.

Både Dagmar og NHO herjar spaltene i desse dagar. Dagmar slo ned alt ho fekk tak i og NHO vil slå saman alt dei kjem over. Lærdomen frå Dagmar er ikkje irrelevant for korleis me ser på kravet til NHO.

John G. Bernander og NHO meiner kommunane sine oppgåver er blitt for store og at dei minste kommunane ikkje klarer å løyse dei åleine. Stordriftsfordeler skal det bli om me i dei små kommunane slår oss saman til store. Dette trass i at røynslene frå Danmark syner at dei nye storkommunane vart dyrare og meir byråkrattunge. Stordriftsfordeler skulle det bli i dei store nasjonale mobil- og internettselskapa òg. Men røynslene frå Dagmar syner oss at det var nettopp dei tenestene og verksemdene ein kunne nå i lokalmiljøet som gjorde ein forskjell. Her i Luster var Luster energiverk operative og ute frå fyrste melding om straumbrot, og Statkraft med kontor og personell i Luster mobiliserte alt før stormen var løya. I dagane etter stormen såg me energiverkbilar og statkraftbilar ute i same oppdrag: For å sjekke liner, same kven sine liner det var. Kontakten mellom kommunen og verksemdene fungerte. Då eg var innom kommunesenteret etter to dagar utan kontakt med verda utanfor Jostedalen, bygda eg bur i, visste kommuneadministrasjonen at eg i løpet av dei neste to timane ville få att straumen min - etter at eg hadde vore 40 timar utan. Men nokre bilar såg me aldri, og nokon høyrde me aldri frå: Dei store, nasjonale mobil- og internettleverandørane.

”Det er utrolig mye som skal gjøres der ute”, sa direktør i Forbrukerrådet Randi Flesland under NHO sin årskonferanse. Ho kunne ha adressert det til dei nasjonale leverandørane som skal gje folk attende mobil- og telenettet. I desse dagar rotar dei rundt på stader dei aldri har vore, i snø dei ikkje var førebudde på, for å gje kontakt med omverda attende til folk dei ikkje kjenner. Men Flesland meinte nok kommunane, for ho meiner at det trengst større kommunar til alt som skal gjerast.

Men lærdomen frå alt som måtte gjerast etter Dagmar fortel oss det motsette. Det var nærleiken til tenestene og avgjerdene som var suksesskriteriet i kriseberedskapen i Sogn. Etter Dagmar sat folk i fleire bygder vegg i vegg med ein basestasjon som berre trengde straum frå eit aggregat for å vere operativt. Men kven vender ein seg til frå Veitastrond når ein vil inn i basestasjonen og kople til eit aggregat, slik at heile bygda kan få att mobilnettet? Med privatisering og oppstykkinga av mobil- og internettmarknaden er ansvaret pulverisert. Dei store einingane, rasjonaliserte etter New public management-ideologien, klarer ikkje levere like gode tenester som dei små til oss her ute i grisgrendt-Noreg. Det vil heller ikkje dei nye storkommunane, drive fram av same ideologi, klare.

”Når den gamle strukturen er tilpasset en historisk tid, er det sentrale myndigheters ansvar å gi oss en ny bærekraftig og hensiktsmessig forvaltningsstruktur som er tilpasset dagens behov og morgendagens utfordringer” skriv NHO i sin rapport Alle gode krefter. Uttrykket ”dagens behov” er eit like uklart omgrep som ”større bu- og arbeidsregionar”. NHO meiner ”Større og mer robuste arbeidsmarkeder er positivt fordi de bedre tåler større endringer i arbeidsmarkedet som følge av bedriftsnedleggelser og næringsendringer”. Èin ting er den banale trua på at arbeidsmarknaden vert større om ein berre fjernar eit par-tre kommunegrenser, NHO gløymer visst at dei geografiske avstandane vil vere akkurat som før. For det andre oppryddingane etter Dagmar at desse store,  robuste einingane nettopp ikkje tålte store endringar som til dømes storm. Her stod dei små, fleksible og lokalkjende einingane langt sterkare.

Konklusjonen er: Lokalt ansvarlege for mobil-, tele- og internettet er avgjerande for folk, på same vis som nærleik til kommuneleiinga og nærleik til dei som styrer viktige samfunnstrukturar. Slik desentralisering er ein føresetnad for demokrati.

Luster senterparti har sett seg eit hårete mål: kvar fjerde innflyttar skal busetje seg utanfor dei større sentra i kommunen. Eg synst eg høyrer eit gamalt og slite motargument mot slike mål frå sentralistar i byane. ”Ein kan ikkje tvinge folk til å bu”. Og dei har sjølvsagt heilt rett, ein kan ikkje tvinge folk til å bu. Heldigvis så slepp me det, for me som bur her i Luster me veit at folk vil bu. Folk vil bu i Gaupne, på Hafslo, i Solvorn, på Veitastrondi, på Nes, i Luster, på Høyheimsviki, i Skjolden, i Fortun, på Sørsida og mange vil som meg bu i Jostedalen.

Men kvifor vil dei det?

Dei vil bu i Luster fordi det er verdas beste kommune.

Og kvifor er han det?

Jau, fordi Luster kommune er ein demokratisk og desentralisert distriktskommune.

Me har til dømes ein skulestruktur som gjer ungane våre gode på skulen, og me har ei eldreomsorg som gjer det godt å bli gamal. Me har det mange saknar: me har nærleik. Ikkje berre har mange kort veg til jobb, skule og barnehage, men me har og legekontor og legevakt i kommunesenteret ,her, midt i kommunen. Nærleik gjev tryggleik.

Nærleik er så mangt: Alle bygder over ein viss storleik har butikk og ein har eit desentralisert drivstofftilbod. Men ein av dei viktigaste tinga er at me har nærleik til makta her i Luster. Ein nærleik som gjev kvar einskild ei kjensle av å ha mogelegheit til å påverke sin eigen kvardag.

Men alt dette er under press.

Sentraliseringa har og kome til Luster og mange vil bygge ned dette som nettopp gjer Luster til verdas beste kommune. ”Større einingar gjev betre tilbod”, seier dei. Utan at dette på nokon måte kan provast. Snarare tvert om syner det seg at det nett er oss som er så heldig at me får bu i demokratiske og desentraliserte distriktskommunar som har dei beste tilboda. Luster Senterparti vil kjempe hardt mot sentralisering innad i kommunen og me ynskjer ikkje ei kommunesamanslåing med Sogndal og Leikanger.

Og så attende til opningspoenget mitt. Me vil at fleire skal få høve til å bu i demokratiske og desentraliserte distriktskommunar. Me vil at fleire skal få høve til å bu i Luster. Og som nemnt vil me at kvar tredje nye innbyggjar me får skal velje å bu ut i dei grisgrendte delane av kommune vår. Korleis skal me få til det?

Om du vil flytte til Luster er det tre måtar du kan få bu på:

Du kan leige deg ein stad å bu, du kan kjøpe deg ein stad å bu eller du kan byggje deg ein stad å bu.

Og så bør du hels ha ein jobb, om du då ikkje har ein du kan ta med eller ein du kan starte.

Arbeidsmarknaden i Luster er relativt god, det er stadig vekk ledige jobbar og nærleiken til dei store jobbmarknadene i Sogndal og på Leikanger er viktig for kommunen. Eit sterkt kommunesenter er viktig for å halde på arbeidsplassar og å kunne skape nye. Det same er nærleik til verkemiddelapparatet som kan få i gang nye verksemder som kan skape nye arbeidsplassar ute i distrikta.

Likevel syner det seg mange gonger at det ikkje er jobben som er det største problemet, men bustad.

I store delar av Sogn og Fjordane er gardsbruk ei svært etterspurd vare. Men vara er ikkje tilgjengeleg for folk flest. I Luster kommune har me minst 200 tomme bruk, og ingen av dei til sals. Samstundes sit kommunen på ei veksande liste med einskildpersonar og familiar som er ute etter bruk. I staden for å kunne fylle bruka med folk og familiar er mange av bruka kanskje besøkte berre ein gong i året. Kommunen har det siste året jobba med prosjektet ”folk i fleire hus” for å få fart på omsetjinga av hus, og arbeidet har gjeve resultat. Ein føresetnad for dette arbeidet er at buplikta vert handheva strengt. Ho er det einast verkemiddelet som finst for å kunne hindre at fleire bruk vert reine fritidsbustadar og at bonden i stort mon slår på leigd jord. Buplikt er eigentleg ei salsplikt. Og det er ei plikt til å gje rom for meir folk i bygda om ein sjølv ikkje har tenkt å bu der.

Mange seier at det viktigaste er tomter så folk kan bygge, men kva hjelp det når ein ikkje har hus som folk kan leige medan dei bygger. Me kan heller ikkje så vekk frå at å byggje ein stad utan ein eigentleg marknad for mange vil opplevast som meir risikabelt enn å byggje ein stad der du veit at om noko skjer så kan får du tilbake pengane dine ved å selje. Om inngangsbilletten til ei bygd er at du må byggje eit hus, er det nett som hindrar tilflytting. Det kan jo og vere absurd å måtte byggje seg eit hus i ei bygd der over halvparten av husa står tome.

Dei mange små bygdene i Luster har ulike utfordringar for å møte ynskja folk som vil flytte dit har. Det er viktig at me ikkje trur at det som kan fungere i ei bygd  fungerar for resten. Nokon stadar er det byggjeklare tomter som kan gje meir folk i bygda. Andre stadar er utfordringa å finne hus til der folk kan bu medan dei tek avgjerda om det verkeleg er her dei vil bu. Mange stadar i Luster veit me at å kunne tilby ein draumegard til ein familie eller to kan gje leikekameratar til ungane våre og liv i bygdene. Røynsler frå andre kommunar syner og at nett slike gardformidlingsprosjekt i stort mon trekkjer til seg folk som skaper nye næringar og nye arbeidsplassar.

Luster Senterparti ynskjer at Luster framleis skal kunne vere ein demokratisk og desentralisert distriktskommune. Men det forpliktar. Då må me lytte til heile kommunen, og gje rom for stemmer både frå tettbygde og grisgrendte delar av kommunen. Berre slik kan me vekse og bli ein endå betre kommune å bu i.

I dag har eg eit svar til bygdeforskar Bjørn Egil Flø og hans kronikk "Idylliseringas pris" på trykk i papirutgåva av BT, det ligg ikkje på nett.

Bjørn Egil Flø er i BT 16. januar igjen ute og åtvarar mot det han meiner er den største fienden åt norsk bygdeliv: middelklassen. Denne gongen er det idylliseringa av bygdelivet han åtvarar mot. Før ein veit ordet av det har ein bygda full av raudvinsdrikkande keramikarar som aldri har gjort eit ærleg dagsverk.

Bakteppe for åtvaringane er stoda i Storbritannia. Dei beinharde økonomiske nedskjeringane under Thatcher tvinga folk i dei britiske bygdene inn til byen etter arbeid, og attende stod tomme bygder. Desse gjorde seg attraktive for den veksande middelklassen. ”Frå å ha vore prega av landbruk, småindustri og ei lokalt sysselsett arbeidarklasse er dei idylliske småbyane no dominert av ei fjernarbeidande øvre middelklasse”, skriv Flø.

Som Flø er eg samd i at dette er ei uønska utvikling, og ei utvikling me ikkje ynskjer i Noreg. Men i Flø si verd betalar den britiske landsbygda ”idylliseringas pris”. I mi verd betalar dei prisen for ein feilslått økonomisk politikk og fråveret av politiske verkemiddel for at folk skal kunne halde fram å bu på bygda og oppretthalde lokale økonomiar.

Flø skriv ”at den aktive idylliseringa også kan ha uheldige konsekvensar for lokalbefolkninga og det rurale næringslivet”. Eg er ingen ekspert på britisk samfunnsliv, men det er vel ikkje tvil om at den uheldige konsekvensen her handlar om lagt tyngre ting enn idyllisering? Flø stiller heile problemstillinga på hovudet. For hjå han ligg ikkje problemet i politikken britane har ført, han åtvarar ikkje norske politikarar mot offentlege nedskjeringar, ein utarmande jordbrukspolitikk eller mangel på buplikt. Det er idylliseringa han åtvarar mot, for med den kjem middelklassen. Det er beint fram oppsiktsvekkjande at i dette skrekkeksempelet han teiknar av britisk distriktspolitikk er det berre idylliseringa han vil åtvare oss mot. Meinar forskaren idylliseringa eine og åleine har omvelta britiske bygdesamfunn?

Britisk, som norsk ,bygdeliv er styrt av og prisgitt politiske styresmakter og deira mål og ynskje for landet. Det er tilgangen til arbeid, infrastruktur, jordbrukspolitikk, industripolitikk, fiskeripolitikk, råvaretilgang osb som er dei viktige faktorane for bygda sin ”suksess”. Den aller siste og minste biten i puslespelet som kanskje kan hjelpe utviklinga i rett lei kan vere dei utskjelte tilflyttingsprosjekta eller bygdeutviklingsprosjekta. Å tru at framtida til den norske bygda er prisgitt deira suksess, er naivt. Så lenge bygdedebattantar som Flø konsekvent unnlèt å dvele ved den reelle politikken, ufarleggjer dei bygdeutvikling som inkje anna enn imagebygging.

Oda Rygh skriv i Aftenposten 4.11. at ho flyttar frå bygda. Det må ho gjerne gjere, ho vert i tilfelle ikkje den fyrste. Rygh meiner det er heilt umogeleg for oss med høgare utdanning å bu på bygda: Me akademikarar vil snakke om litteratur og ete sushi, og har dermed ingen å snakke med på bygda.

Men om det største problemet til Rygh er at naboen aldri har ete sushi, har ho kanskje for mykje fritid? Personlege røynsler frå flatbygdene rundt Oslo, er lite anna enn personlege røynsler. Vikersund er ei bygd med 2 748 innbyggjarar, mi bygd i Sogn har 450. Her finst akademikarar, bønder, industriarbeidarar og andre. Her trivst eg. Sjølv har eg hovudfag i filmvitskap, er frå ei industribygd ein annan stad i landet og kan ingen ting om landbruk. Men eg opplever at folk er opne og inkluderande og ikkje så veldig opptekne av mitt utdanningsnivå, på same måte som eg ikkje er så oppteken av deira. Mi personlege røynsle er ikkje at 6 år på universitetet har kolonisert kroppen min i ei slik grad at eg er heilt
uinteressert i det naboen er interessert i.

Om det er slik at ingen av dei 2748 innbyggjarane som bur i Vikersund er opptekne av litteratur, men berre er opptekne av traktorar, er det
klart at det er trist for den som er særskilt oppteken av litteratur. Men er ikkje dette eigenleg geispande stereotype og klisjéfylte bilete av bygda som ein møter over alt? Folk er ulike, ikkje alle vil bu på bygda. Og det er vel heilt greitt?

Eg kan ikkje sjå at det å vere sosial på tvers av klasseskilje er anna enn eit gode. For meg er det heilt uinteressant kva naboen et til middag, og ikkje et han så ulikt meg heller. Det som kanskje skil meg frå Rygh er at eg meir interessert i politikk enn eg er i matvanar og litteratur. Politikk bind oss sambygdingar saman. Friluftspolitikk, rovdyrpolitikk, skulepolitikk, kulturpolitikk, me er alle opptekne av bygda vår og korleis politikken påverkar den. Akademikarar, bønder og butikkdamer er like interessert i kor mykje snø det er til fjells, kven som skal gå Birken (her er ikkje Birken eit elitefenomen) og om nokon har sett bjørnen, som dei er av helsepolitikk og kommunesamanslåing. Eg er òg oppriktig interessert i slike spørsmål og vil gjerne diskutere dei. Eg opplever at mine sambygdingar sit på viktig lærdom og kunnskap, både akademikarar og andre, som 6 år på universitetet ikkje har lært meg.

Og om eg har veldig trong til å snakke om Benedict Andersons nasjonalismeteoriar, finst det folk i bygda som kan dei betre enn meg.

I siste nummer av avisa Dag og Tid har eg denne teksten i den faste spalten deira "Tre favorittar". Her er altså mine tre yndlingsdalar:

1. Jostedalen – i Luster kommune i Sogn og Fjordane. Her har eg busett
meg, staden der fritid er skitid. Ein lang dal omringa av
nasjonalparkar og brear. Ein dal eg aldri hadde vore i for 4 år sidan.
Ein dal der nokon alltid skal på ski og nokon alltid kan by på ein
kaffikopp før skituren. Ein dal nesten utan vind, skodde og regn. Ein
dal med sumar OG vinter, der årstidene syner seg slik årstidene var
tenkt, som årstider på idealtid. 
2. Tufsingdalen – i Os kommune i Østerdalen. Det kan vere litt
vanskeleg å oppdage at dette i det heile er ein dal, endelause vidder
strekker seg i alle retningar mellom eit og anna fjell. Tufsingdalen
er hundekøyraren og elgjegeren sitt rike. Kvart einaste hus du
passerar har hudegard. Landskapet gjev von om å kunne køyre i dagevis
utan å treffe folk, men å ikkje måtte gå i dagevis for å treffe elg.
Dette er dalen der kjøt ikkje er noko du kjøper på butikken, men noko
du har i frysaren.
3. Valldalen – I Nordal kommune på Sunnmøre. Eit lite stykke syden for
alle som er vakse opp ved havet. Då eg var liten trudde eg det alltid
var sol og sumar i Valldalen. At jordbæra alltid var moden og at ein
selde moreller heile året. No veit eg at det ikkje stemmer, men det er
ikkje så langt frå sanninga. Då eg som vaksen var på min fyrste skitur
i Valldalen var stemninga frå mine barndoms sumarar nett den same nede
i bygda. Sol og varmt og is på trappa på Spar.

Etter å ha vore utanbygds og sjuk vart siste dagen i påska
endeleg ein skidag. Heilt til Jotunheimen såg me frå Hytta på mannen.
Eg har bestemt meg for at det er yndlingsturen min. Og det er mest
fordi det er ei hytte der.

Danube, den nest største elva i Europa.

Dei viktigaste tinga: vottar, hue, NAF bok og mat (og ei bøtte kaffi,
men den synast ikkje på biletet)